Sẵn sàng đọc
Khi những tia nắng ấm áp đầu tiên của mùa xuân rải nhẹ trên những đỉnh núi đá vôi trùng điệp của dãy Zagros, người dân vùng đất Trung và Tây Á lại hân hoan chuẩn bị đón chào Tết cổ truyền Nowruz. Đây là một trong những ngày lễ lâu đời nhất trong lịch sử nhân loại, mang đậm dấu ấn văn hóa của đế chế Ba Tư rực rỡ thuở nào. Không chỉ đơn thuần là thời khắc giao mùa, ngày Tết này là biểu tượng của sự tái sinh tinh thần, sự hòa quyện tuyệt đối giữa con người và thiên nhiên thông qua hai yếu tố khởi nguyên vô cùng linh thiêng: lửa và nước. Trải qua hàng ngàn năm biến thiên của lịch sử, những nghi thức cổ xưa vẫn được gìn giữ vẹn nguyên như một sợi dây tâm linh bền chặt nối liền quá khứ và hiện tại.
Tagh e Bostan – Nơi Ngọn Núi Zagros Kể Câu Chuyện Huyền Thoại
Dọc theo con đường tơ lụa huyền thoại, thành phố Kermanshah cổ kính đón bước chân du khách bằng thanh âm róc rách của những dòng suối trong vắt đổ xuống từ ngọn núi Zagros linh thiêng. Nơi đây tọa lạc quần thể di tích đá Tagh e Bostan, một tuyệt tác kiến trúc có tuổi đời hơn 1.700 năm, được điêu khắc trực tiếp vào lòng núi đá dưới triều đại Sassanid của đế chế Ba Tư xưa. Những bức phù điêu sống động tại đây không chỉ thể hiện quyền lực tối cao của các vị hoàng đế mà còn là cuốn biên niên sử bằng đá lưu giữ các nghi lễ tôn giáo thiêng liêng.
Nhìn sâu vào các chi tiết chạm khắc tinh xảo, chúng ta có thể nhận ra hình ảnh của các vị vua uy nghiêm đang đứng trước hai vị thần tối cổ: thần lửa Ahura Mazda và nữ thần nước Anahita. Đối với người Ba Tư cổ, nước và lửa không chỉ là vật chất tự nhiên mà là hiện thân của sự thanh sạch, nguồn sống và công lý. Nữ thần Anahita bảo hộ cho những dòng nước trong lành, mang lại sự trù phú cho các ốc đảo giữa lòng sa mạc cằn cỗi. Trong khi đó, thần Ahura Mazda đại diện cho ánh sáng, trí tuệ và ngọn lửa thiêng sưởi ấm tâm hồn con người. Các bức phù điêu tại Tagh e Bostan còn tái hiện sống động những cảnh sinh hoạt thường nhật như cảnh đi săn của nhà vua, hay các cung nữ uyển chuyển gảy khúc nhạc xuân bằng cây đàn Chang truyền thống, vẽ nên một bức tranh thanh bình và thịnh vượng của vương triều xưa.
Một điểm đặc biệt khiến các nhà nghiên cứu văn hóa vô cùng kinh ngạc là sự hiện diện của ba màu sắc sơn phết cổ xưa còn sót lại trên các bức tượng đá: màu đỏ tượng trưng cho hạnh phúc ấm áp, màu trắng đại diện cho sự thuần khiết giàu có và màu xanh lá cây biểu thị cho may mắn, sự đâm chồi nảy lộc. Đây cũng chính là những tông màu chủ đạo được người dân gìn giữ cho đến tận ngày nay trong mỗi dịp trang hoàng nhà cửa đón năm mới.
Triết Lý Nước Và Lửa – Điểm Tựa Tâm Linh Qua Ngàn Năm Cát Bụi
Để hiểu được vì sao Tết cổ truyền Nowruz lại mang một sức sống mãnh liệt đến thế, chúng ta cần đi sâu vào triết lý nhân sinh của người Ba Tư cổ đại. Sinh sống trên một cao nguyên rộng lớn bao quanh bởi những sa mạc cát vàng khắc nghiệt, người Ba Tư hiểu rõ hơn ai hết giá trị của nguồn nước mát lành và hơi ấm của lửa ấm. Họ tôn thờ nước và lửa như những đấng bảo hộ tối cao cho sự tồn vong của bộ tộc.
và sự sống nảy mầm từ những ốc đảo xanh tươi, nơi vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa đầy thử thách luôn song hành.
Vào ngày giao thừa, khi ranh giới giữa năm cũ và năm mới trở nên mong manh, các vị vua Ba Tư xưa kia sẽ bước lên những bậc đá ẩn phía sau ngôi đền Tagh e Bostan để lên đỉnh núi cao. Tại đây, giữa đất trời bao la, một ngọn lửa khổng lồ sẽ được thắp lên để tế thần Ahura Mazda. Ngọn lửa rực sáng trong đêm tối không chỉ để xua đuổi những thế lực hắc ám của mùa đông lạnh giá, mà còn là biểu tượng của niềm tin, lòng kiêu hãnh và khát vọng vươn tới ánh sáng tri thức của con người. Dưới chân núi, dòng suối nguồn trong veo đổ từ đỉnh cao vẫn âm thầm len lỏi qua từng kẽ đá, mang theo thông điệp của sự gột rửa, cuốn trôi đi những muộn phiền, tà uế của năm cũ để chuẩn bị đón nhận những điều lành hương sắc xuân sang.
Từ góc độ tâm lý học hiện đại, việc duy trì các nghi thức liên quan đến thiên nhiên như nước và lửa có tác dụng chữa lành cực kỳ mạnh mẽ. Lửa mang năng lượng kích hoạt, thúc đẩy hành động và sự sáng tạo; trong khi nước xoa dịu, mang lại trạng thái cân bằng và bình yên trong tâm trí. Sự kết hợp hài hòa này giúp con người dễ dàng giải phóng những cảm xúc tiêu cực tích tụ trong suốt một năm qua, mở lòng đón nhận một chu kỳ sống mới tràn đầy năng lượng tích cực.
Nghi Thức Đón Năm Mới Độc Đáo Của Người Ba Tư Hiện Đại
Từ “Nowruz” trong tiếng Ba Tư cổ có nghĩa là “Ngày mới”, đánh dấu thời điểm xuân phân khi ngày và đêm có độ dài bằng nhau, biểu thị cho sự cân bằng hoàn hảo của vũ trụ. Lễ hội này thường kéo dài suốt 13 ngày với rất nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc mà bất kỳ ai một lần trải nghiệm cũng đều khó lòng quên được.
Sự xuất hiện của Hajji Firuz – người đàn ông mặc trang phục màu đỏ rực rỡ, khuôn mặt bôi đen, vừa đi vừa gõ trống và hát vang trên các ngả đường chính là tín hiệu vui tươi báo hiệu mùa xuân đã về. Theo quan niệm dân gian, nhân vật này đại diện cho sự trở về từ cõi âm của các vị thần mùa xuân để mang lại sự sống cho nhân gian. Gương mặt đen nhẻm của ông tượng trưng cho tro tàn của mùa đông cũ đã qua, và bộ quần áo đỏ rực chính là ngọn lửa hồng rạng rỡ của năm mới đang đến.
Vào đêm thứ Tư cuối cùng trước khi chính thức bước vào Tết cổ truyền Nowruz, một nghi lễ vô cùng náo nhiệt được diễn ra có tên là Chaharshanbe Suri. Người dân sẽ chất những đống củi nhỏ trước hiên nhà rồi cùng nhau nhảy qua những ngọn lửa ấm áp đó. Khi nhảy qua lửa, họ sẽ hát vang câu thần chú cổ xưa với mong muốn gửi gắm tất cả những ốm đau, xui xẻo của mình vào ngọn lửa đỏ và nhận lại sự khỏe khoắn, rạng ngời từ lửa thiêng. Trẻ em trong đêm này cũng sẽ hóa trang thành những nhân vật cổ xưa, cầm thìa gõ vào những chiếc bát kim loại và đi gõ cửa từng nhà hàng xóm để xin bánh kẹo, tạo nên một bầu không khí cộng đồng vô cùng ấm áp và gắn kết.
Cảnh tượng ấy náo nhiệt chẳng kém gì khi ghé thăm các chợ phiên ở Luang Prabang.
Bàn Tiệc Haft Sin Và Sức Sống Mãnh Liệt Trong Gian Bếp Ba Tư
Nếu người Việt Nam có mâm ngũ quả ngày Tết thì người Ba Tư lại có bàn tiệc Haft Sin – biểu tượng linh hồn của ngày Tết cổ truyền. “Haft Sin” trong tiếng Ba Tư có nghĩa là “Bảy chữ S”. Theo đó, trên bàn tiệc bắt buộc phải bày biện đủ 7 vật phẩm có tên bắt đầu bằng chữ cái “S” (Sin) trong bảng chữ cái Ba Tư, mỗi vật phẩm mang một ngụ ý triết lý sâu xa về cuộc sống:
- Sabzeh (Mầm lúa mì hoặc lúa mạch): Tượng trưng cho sự tái sinh, phát triển tươi tốt của thiên nhiên.
- Samanu (Món bánh pudding ngọt làm từ mầm lúa mì): Biểu tượng của sự sung túc, ngọt ngào và sức mạnh thể chất.
- Senjed (Quả oliu hoang dã): Đại diện cho tình yêu thương và lòng vị tha giữa con người với con người.
- Seer (Tỏi): Tượng trưng cho y học, sức khỏe dồi dào và sự bảo vệ chống lại bệnh tật.
- Seeb (Táo đỏ): Biểu tượng của vẻ đẹp tự nhiên và sự thanh xuân tươi trẻ.
- Somáq (Một loại gia vị màu đỏ): Tượng trưng cho màu sắc rực rỡ của bình minh, thắp sáng cuộc đời mới.
- Serkeh (Giấm): Biểu tượng của sự kiên nhẫn, tuổi thọ và sự chín chắn trong trải nghiệm cuộc sống.
Bên cạnh bảy vật phẩm chính này, người phụ nữ Ba Tư khéo léo còn đặt thêm lên bàn tiệc một tấm gương soi biểu thị sự trung thực, một bát nước trong thả chiếc lá trôi nhẹ đại diện cho trái đất lơ lửng trong vũ trụ, những quả trứng sơn màu rực rỡ cầu chúc cho sự sinh sôi nảy nở, cùng một cuốn sách thơ quý giá của thi hào Hafez hoặc sách thánh triết. Hương thơm nồng nàn từ món thịt cừu nướng lò kebab ăn kèm cơm nghệ tây vàng óng, hòa cùng tiếng đàn Se-tar réo rắt bên chén trà nóng ấm tạo nên một không gian đoàn viên vô cùng linh thiêng và ấm áp.
Sự Giao Thoa Giữa Quá Khứ Và Hiện Tại Qua Tiếng Đàn Se-tar
Ngồi trong một quán nhỏ ven đường đối diện với Tagh e Bostan, lắng nghe người chủ quán vừa gảy đàn Se-tar vừa cất cao giọng hát những khúc ca xuân cổ, người ta mới cảm nhận rõ rệt sức sống trường tồn của nền văn hóa này. Dù trải qua bao cuộc thăng trầm của lịch sử, bao thế hệ người dân Iran vẫn luôn tự hào gọi mình là hậu duệ của người Ba Tư kiêu hùng.
Tết cổ truyền Nowruz không chỉ giới hạn trong ranh giới địa lý của một quốc gia, mà đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại được quốc tế công nhận. Ngày Tết này mang trong mình một thông điệp vượt thời gian về sự hòa bình, tình hữu nghị và lòng tôn kính tuyệt đối đối với mẹ thiên nhiên. Đó chính là lý do vì sao dẫu sa mạc có khô cằn đến đâu, dẫu cuộc sống có biến chuyển thế nào, ngọn lửa thiêng của Nowruz vẫn luôn rực cháy trong tim mỗi người con xứ sở nghìn lẻ một đêm, dẫn lối cho những đóa hoa tulip dại nở rộ rực rỡ dọc theo những nẻo đường hành hương khi gió xuân ấm áp tràn về.
Những hình ảnh trực quan và gần gũi giúp con dễ dàng tiếp thu bài học về nhân cách. Ba mẹ có thể tham khảo bức tranh này:
